Tijd voor ontwikkeling: volg een opleiding bij Déhora Academy
Door Ben Jansen
Er is op het moment veel aandacht voor het chronorooster. Naar aanleiding van ervaringen bij het Jeroen Bosch Ziekenhuis worden deze roosters in meer ziekenhuizen ingevoerd. Als nestor van het gezond roosteren in Nederland kijk ik hier kritisch naar. In het bijzonder de eenzijdige fysiologische kijk vind ik risicovol.
Het doel van een chronorooster is de werktijden zoveel als mogelijk aan te laten sluiten bij het biologisch ritme (in wetenschappelijke termen ‘circadiane ritmiek’) van de betrokkenen. Het rooster verschilt in het bijzonder van andere (zorg)roosters door de specifieke wisseltijdstippen. Bij het Jeroen Bosch zijn dat de volgende.
Dat nachtdiensten een serieus ongemak met zich meebrengen is genoegzaam bekend. In middels zijn daar boekenkasten mee vol geschreven. Veelal gaat het daarbij over de meer lichamelijke potentiële klachten als slaapproblemen, vermoeidheid, hart- en vaatziekten en diabetes type II. Uiterst vervelende en ingrijpende klachten dus. Minder vaak gaat het over de sociale kant van het werken in ploegendiensten en meer specifiek nachtdiensten. Dat terwijl deze ook zeer serieus zijn en, zo laat de wetenschap zien, sterk verbonden zijn met lichamelijke klachten.
Gegeven het risicovolle karakter van nachtdienstdiensten is heel belangrijk dat organisaties maatregelen nemen om de risico’s te beperken en liefst te voorkomen. Gezond roosteren is in dat kader de meest fundamentele maatregel, omdat organisaties daarmee de oorzaak van de problematiek aanpakken. Veel organisaties hebben de laatste decennia goede stappen op dit terrein gezet. Minder aandacht is er nog voor maatregelen die niet zozeer de oorzaken, maar de gevolgen van het nachtwerk kunnen beperken. Ik noem er een, namelijk het ondersteunen van de nachtdienstwerker bij het isoleren van zijn of haar slaapkamer.
In mijn proefschrift ben ik alweer een tijd geleden uitgebreid ingegaan op gezond, ergonomisch verantwoord, roosteren (zie kader). Op vallend genoeg stond het chronorooster niet bij de aanbevelingen. En wat mij betreft met reden. Ik licht dat toe vanuit zowel het lichamelijke als het sociale domein.
Op basis van het onderzoek uit mijn proefschrift (Jansen, 1987, Dagdienst en ploegendienst in vergelijkend perspectief, Swets & Zeitlinger) zijn 10 ergonomische roostervuistregels geformuleerd. Het gaat om de volgende.
De chronobiologie geeft tot op heden geen wetenschappelijk bewijs dat een wisseltijdstip in het midden van de nacht minder risico voor de nachtwerker met zich meebrengt dan een wisseltijdstip bijvoorbeeld om 07:00 uur. Wel laat slaaponderzoek zien dat heel vroeg opstaan voor een dienst die op pakweg 04:00 uur begint, vaak tot een slaaptekort leidt. En dan in het bijzonder een tekort aan REM-slaap (rapid eye movement sleep oftewel droomslaap). Juist deze slaap is heel belangrijk voor het geestelijk gestel. Dat ochtendtypen hier overigens minder last van hebben is ook waar.
Waar ik de huidige ervaringen met het chronorooster echter het meest verbazingwekkend vind, is de sociale kant. Ik zie hier weinig aandacht voor terwijl die mij uiterst relevant lijkt. Ik heb het dan in de eerste plaats over de reisbewegingen. Studies laten zien dat in het bijzonder vrouwelijke nachtdienstwerkers het onprettig vinden om in de nacht over straat te gaan. Gevoelens van onveiligheid dringen zich dan op, na verschillende actuele zaken niet onbegrijpelijk. Met een chronorooster reist een nachtdienstwerker niet langer eenmaal in het donker naar het werk, zeg om 06:00 uur, maar moet hij of zij dat nu tweemaal rond 04:00 uur doen. Geen sinecure.
Als we praten over het sociale domein vind ik het daarnaast goed om tevens naar de thuissituatie in de breedte te kijken. In het verleden heb ik het nodige onderzoek gedaan naar partners van ploegenwerkers. Eén van de uitkomsten van dat onderzoek is dat deze partners (en eventuele kinderen) de effecten van de nachtdienstwerker in lichte mate meebeleven. Een belangrijke vraag is dus wat de effecten in de gezinssituatie zijn als de ploegendienstwerker tot tweemaal toe rond 04:00 uur in de nacht het bed verlaat.
Gezond roosteren gaat mij aan het hart. Al ruim 40 jaar zet ik daar mijn tanden is. Ik ben enorm blij als ik initiatieven zie die de risico’s aanpakken waaraan in dit geval nachtdienstwerkers structureel blootstaan. In die zin verwelkom ik ook de experimenten met het chronorooster. Ik vraag echter wel aandacht voor gedegen wetenschappelijk onderzoek naar dit nieuwe fenomeen. Het zou naar mijn mening namelijk op termijn ook best eens een extra risicovolle arbeidsvoorwaarde kunnen zijn. Dat hebben de nachtwerkers niet verdiend!
Tijd om verder te lezen?
Wet meer zekerheid flexwerkers: zo bereid je je personeelsplanning voor op 2028.
Vanaf 2028 verandert de manier waarop organisaties flexibel personeel kunnen inzetten ingrijpend. Vooral de afschaffing van nulurencontracten vraagt om een andere kijk op formatie, capaciteitsplanning en Workforce Management. In dit blog lees je wat er verandert, welke impact dat heeft en hoe je je hier tijdig op voorbereidt.
Tijd als concurrentiefactor: van tempo naar timing
Levertijd verschuift razendsnel van “morgen in huis” naar levering binnen enkele uren, en wordt daarmee een steeds belangrijkere factor in de keuze van klanten. Niet snelheid op zich, maar de juiste timing bepaalt of een organisatie het verschil maakt. Bedrijven die tijd strategisch inzetten, creëren daarmee een nieuw concurrentievoordeel.
De onzichtbare kosten van een gebrek aan tijdintelligentie
De onzichtbare kosten van een gebrek aan tijdintelligentie ontstaan wanneer tijd geen expliciete rol krijgt in de aansturing van organisaties. Kleine verstoringen in overleg, afstemming en systemen stapelen zich op tot structureel tijdverlies, met meer werkdruk en minder focus als gevolg. Door tijd te zien als strategische KPI ontstaat ruimte voor rust, samenhang en flow in het dagelijks werk.
